سنجش تراکم استخوان بعد از یائسگی و مصرف کورتون چه زمانی ضروری است؟

بعد از یائسگی یا مصرف طولانی کورتون، چه زمانی باید تراکم استخوان را اندازه گرفت؟

تیم تولید محتوایی ایران نوبت 1405/08/17

بعد از یائسگی و با مصرف طولانی کورتون، استخوان سریع‌تر تحلیل می‌رود. بدانید سنجش تراکم استخوان (DXA) چه زمانی ضروری است و T-score را چطور بخوانید.

چرا یائسگی و کورتون تراکم استخوان را کم می‌کنند؟

چرا یائسگی و کورتون تراکم استخوان را کم می‌کنند؟
زنان یائسه از ۶۵ سالگی و زنانی که زودتر از این سن عامل خطر پوکی استخوان دارند، باید سنجش تراکم استخوان انجام دهند. برای کسانی که بیش از سه ماه کورتون مصرف می‌کنند هم توصیه این است که بررسی خطر شکستگی و سنجش تراکم استخوان هرچه زودتر، ترجیحاً در همان ماه‌های اول درمان، انجام شود. استخوان بافتی زنده است و دائماً در حال تخریب و بازسازی است. تا وقتی این دو کفه ترازو متعادل باشند، تراکم استخوان ثابت می‌ماند. هورمون استروژن یکی از مهم‌ترین عواملی است که این تعادل را حفظ می‌کند. با یائسگی و افت استروژن، سرعت تخریب استخوان بیشتر از ساخت آن می‌شود و در چند سال اول بعد از یائسگی، کاهش تراکم استخوان سرعت بیشتری دارد.
کورتون‌ها (گلوکوکورتیکوئیدها مثل پردنیزولون، دگزامتازون یا متیل‌پردنیزولون) از راه دیگری به استخوان آسیب می‌زنند. این داروها فعالیت سلول‌های سازنده استخوان را کم می‌کنند، جذب کلسیم از روده را پایین می‌آورند و کیفیت ساختار استخوان را هم تحت تأثیر قرار می‌دهند. نکته مهم این است که بیشترین افت استخوان در ماه‌های اول مصرف رخ می‌دهد و خطر شکستگی، به‌خصوص در مهره‌ها، گاهی حتی پیش از آنکه عدد تراکم استخوان خیلی پایین بیاید، بالا می‌رود.
وقتی این دو عامل کنار هم قرار می‌گیرند، یعنی زنی یائسه که به دلیل آرتریت روماتوئید، آسم شدید یا بیماری دیگری کورتون می‌خورد، خطر پوکی استخوان چند برابر جدی‌تر می‌شود و سنجش تراکم استخوان دیگر یک چکاپ اختیاری نیست.

سنجش تراکم استخوان بعد از یائسگی از چه زمانی لازم است؟

توصیه رایج در راهنماهای بین‌المللی این است که همه زنان از ۶۵ سالگی، حتی بدون علامت، سنجش تراکم استخوان انجام دهند. اما برای زنان یائسه زیر ۶۵ سال، تصمیم بر اساس عوامل خطر گرفته می‌شود. اگر یکی از موارد زیر درباره شما صدق می‌کند، بهتر است زودتر با پزشک درباره تست DXA صحبت کنید:
یائسگی زودرس: یائسگی طبیعی یا جراحی (برداشتن تخمدان‌ها) قبل از ۴۵ سالگی.
وزن پایین: شاخص توده بدنی پایین یا کاهش وزن قابل‌توجه.
سابقه شکستگی: شکستگی با ضربه خفیف بعد از ۵۰ سالگی، یا شکستگی لگن در پدر یا مادر.
مصرف داروهای مؤثر بر استخوان: کورتون، برخی داروهای ضدتشنج، داروهای مهارکننده آروماتاز در درمان سرطان پستان و مصرف طولانی یا زیاد هورمون تیروئید.
بیماری‌های زمینه‌ای: آرتریت روماتوئید، پرکاری تیروئید یا پاراتیروئید، بیماری‌های گوارشی که جذب را مختل می‌کنند و بیماری مزمن کلیه.
سبک زندگی: سیگار کشیدن، مصرف الکل و کم‌تحرکی طولانی.
کوتاه شدن قد، قوز پیشرونده یا کمردرد ناگهانی بدون ضربه هم می‌تواند نشانه شکستگی فشاری مهره باشد و نباید فقط به حساب سن گذاشته شود.
برای آشنایی بیشتر با سن مناسب انجام این تست، مطلب سنجش تراکم استخوان از چه سنی باید انجام شود؟ را هم ببینید.

پوکی استخوان ناشی از کورتون؛ با چه دوز و مدتی باید نگران بود؟

پوکی استخوان ناشی از کورتون؛ با چه دوز و مدتی باید نگران بود؟
همه انواع مصرف کورتون به یک اندازه برای استخوان مهم نیستند. یک دوره کوتاه چندروزه برای سرماخوردگی یا آلرژی معمولاً اثر ماندگاری بر استخوان ندارد. نگرانی اصلی مربوط به مصرف خوراکی یا تزریقی طولانی‌مدت است.
راهنمای کالج روماتولوژی آمریکا (ACR) برای بزرگسالانی که روزانه معادل ۲.۵ میلی‌گرم پردنیزولون یا بیشتر، به مدت بیش از سه ماه مصرف می‌کنند، توصیه می‌کند ارزیابی خطر شکستگی هرچه زودتر و حداکثر تا شش ماه پس از شروع درمان انجام شود. این ارزیابی شامل سنجش تراکم استخوان با DXA، بررسی شکستگی‌های پنهان مهره و در افراد بالای ۴۰ سال محاسبه خطر شکستگی با ابزار FRAX است.

چه کسانی بیشتر در معرض خطرند؟

زنان یائسه، مردان بالای ۵۰ سال، افرادی که دوز بالا یا دوره‌های مکرر کورتون می‌گیرند، کسانی که سابقه شکستگی دارند و بیمارانی که خود بیماری زمینه‌ای‌شان (مثل آرتریت روماتوئید یا بیماری التهابی روده) به استخوان آسیب می‌زند. کورتون‌های استنشاقی با دوز معمول خطر بسیار کمتری دارند، اما مصرف دوز بالای آن‌ها در طولانی‌مدت را هم باید به پزشک گفت.
نکته مهم: هرگز کورتون را به خاطر نگرانی از پوکی استخوان خودسرانه قطع نکنید. قطع ناگهانی این داروها می‌تواند خطرناک باشد. راه درست، سنجش به‌موقع تراکم استخوان و در صورت نیاز شروع داروهای محافظ استخوان زیر نظر پزشک است.
فهرست کامل‌تر داروها و بیماری‌های مؤثر را در مطلب چه بیماری‌هایی باعث کاهش تراکم استخوان می‌شوند؟ آورده‌ایم.

تست DXA چگونه انجام می‌شود و کدام نواحی بررسی می‌شوند؟

استاندارد سنجش تراکم استخوان، روش DXA یا دگزا (جذب‌سنجی اشعه ایکس با انرژی دوگانه) است. بیمار به پشت روی تخت دراز می‌کشد و بازوی دستگاه به آرامی از بالای بدن عبور می‌کند. معمولاً ستون فقرات کمری و استخوان ران در ناحیه لگن اندازه‌گیری می‌شود و در برخی شرایط، مثلاً وقتی ستون فقرات به دلیل آرتروز یا جراحی قابل ارزیابی نیست، ساعد هم بررسی می‌شود.
کل تست حدود ۱۰ تا ۲۰ دقیقه طول می‌کشد، دردی ندارد و نیاز به تزریق ندارد. میزان اشعه آن بسیار کم و از یک عکس ساده قفسه سینه هم کمتر است. در بیماران تحت درمان با کورتون، پزشک ممکن است همزمان بررسی شکستگی مهره‌ها (VFA) یا عکس ساده ستون فقرات را هم درخواست کند؛ چون شکستگی فشاری مهره ممکن است بی‌علامت باشد.

آمادگی قبل از تست

مکمل کلسیم: از ۲۴ ساعت قبل از تست مکمل کلسیم مصرف نکنید، مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد.
عکس رنگی و اسکن هسته‌ای: اگر در هفته اخیر عکس با باریم، سی‌تی‌اسکن با ماده حاجب یا اسکن هسته‌ای انجام داده‌اید، به مرکز اطلاع دهید.
لباس: لباس راحت و بدون زیپ، دکمه یا قطعه فلزی در ناحیه کمر و لگن بپوشید.
جزئیات بیشتر را در آمادگی‌های قبل از تست سنجش تراکم استخوان بخوانید.

تفسیر جواب سنجش تراکم استخوان؛ T-score و Z-score

تفسیر جواب سنجش تراکم استخوان؛ T-score و Z-score
در گزارش DXA چند عدد می‌بینید، اما دو عدد از همه مهم‌ترند:

T-score

این عدد تراکم استخوان شما را با میانگین افراد جوان و سالم هم‌جنس مقایسه می‌کند و برای زنان یائسه و مردان بالای ۵۰ سال ملاک تشخیص است:
  • ۱- و بالاتر: تراکم استخوان طبیعی
  • بین ۱- تا ۲.۵-: کاهش تراکم استخوان یا استئوپنی
  • ۲.۵- و پایین‌تر: پوکی استخوان (استئوپروز)

Z-score

این عدد تراکم استخوان را با هم‌سن‌ها مقایسه می‌کند و بیشتر برای زنان قبل از یائسگی، مردان زیر ۵۰ سال و کودکان استفاده می‌شود. Z-score پایین می‌تواند پزشک را به جست‌وجوی علت ثانویه، مثل مصرف کورتون یا بیماری‌های هورمونی، هدایت کند.
یک نکته که در بیماران کورتونی اهمیت دارد: چون کورتون کیفیت استخوان را هم کم می‌کند، این بیماران ممکن است با T-score بهتر از حد پوکی استخوان هم دچار شکستگی شوند. به همین دلیل پزشک برای تصمیم درمانی فقط به عدد T-score نگاه نمی‌کند و دوز کورتون، سن، سابقه شکستگی و نتیجه FRAX را هم در نظر می‌گیرد.

سنجش تراکم استخوان را هر چند وقت یک‌بار تکرار کنیم؟

فاصله تکرار تست برای همه یکسان نیست. در زنان یائسه‌ای که جواب اولشان طبیعی یا نزدیک به طبیعی بوده و عامل خطر جدیدی ندارند، تکرار تست معمولاً با فاصله چندساله انجام می‌شود. اما در شرایط زیر پزشک فاصله کوتاه‌تری، معمولاً حدود یک تا دو سال، در نظر می‌گیرد:
ادامه مصرف کورتون: به‌خصوص با دوز متوسط تا بالا یا وقتی بیماری زمینه‌ای فعال است.
شروع درمان پوکی استخوان: برای اینکه مشخص شود دارو اثر کرده یا نه.
T-score نزدیک به مرز پوکی استخوان: مثلاً استئوپنی شدید که ممکن است به‌زودی وارد محدوده پوکی استخوان شود.
برای مقایسه درست، بهتر است تست‌های بعدی با همان نوع دستگاه و ترجیحاً در همان مرکز انجام شود؛ چون اختلاف دستگاه‌ها می‌تواند تغییر واقعی را کم یا زیاد نشان دهد. جواب‌های قبلی را هم همیشه همراه داشته باشید.
درباره پوشش بیمه این تست می‌توانید مطلب هزینه سنجش تراکم استخوان با بیمه را بخوانید.

جمع‌بندی؛ سنجش تراکم استخوان را عقب نیندازید

جمع‌بندی؛ سنجش تراکم استخوان را عقب نیندازید
پوکی استخوان تا وقتی شکستگی رخ ندهد معمولاً علامتی ندارد. زنان یائسه، به‌خصوص اگر یائسگی زودرس، سابقه شکستگی یا وزن پایین دارند، و هر کسی که بیش از سه ماه کورتون مصرف می‌کند، با یک تست ساده و کم‌اشعه می‌توانند وضعیت استخوان‌هایشان را بدانند و قبل از اولین شکستگی، مسیر پیشگیری یا درمان را با پزشک شروع کنند.
مرکز تصویربرداری راد خدمات سنجش تراکم استخوان در بلوار کشاورز تهران را با دستگاه DXA و گزارش دقیق T-score و Z-score ارائه می‌دهد. دریافت مشاوره و رزرو نوبت در مرکز ما به‌سادگی از طریق دکمه دریافت نوبت یا تماس با شماره 02166126561 امکان‌پذیر است.

منابع
uspreventiveservicestaskforce.org
acrjournals.onlinelibrary.wiley.com

سوالات متداول

توصیه عمومی برای همه زنان از ۶۵ سالگی است. اگر یائسگی زودرس، سابقه شکستگی، وزن پایین، مصرف کورتون یا بیماری‌های مؤثر بر استخوان دارید، پزشک ممکن است زودتر از این سن تست را درخواست کند.

اگر قرار است بیش از سه ماه کورتون خوراکی یا تزریقی (معادل ۲.۵ میلی‌گرم پردنیزولون در روز یا بیشتر) مصرف کنید، بهتر است بررسی خطر شکستگی و سنجش تراکم استخوان هرچه زودتر و ترجیحاً در شش ماه اول درمان انجام شود.

کورتون‌های استنشاقی با دوز معمول خطر بسیار کمتری نسبت به کورتون خوراکی دارند. مصرف طولانی دوزهای بالا را با پزشک در میان بگذارید تا درباره لزوم سنجش تراکم استخوان تصمیم بگیرد.

خیر. T-score بین ۱- تا ۲.۵- به معنای استئوپنی یا کاهش تراکم استخوان است و پوکی استخوان از ۲.۵- و پایین‌تر تعریف می‌شود. با این حال در مصرف‌کنندگان کورتون، پزشک ممکن است حتی در محدوده استئوپنی هم درمان را لازم بداند.

خیر. میزان اشعه DXA بسیار کم و کمتر از یک عکس ساده قفسه سینه است و تست بدون درد و بدون تزریق انجام می‌شود.