برای بررسی پروستات سونوگرافی ترانس‌ابدومینال بهتر است یا ترانس‌رکتال؟

سونوگرافی پروستات؛ روش ترانس‌ابدومینال مناسب‌تر است یا ترانس‌رکتال؟

تیم تولید محتوایی ایران نوبت 1405/08/12

سونوگرافی پروستات از روی شکم معمولاً قدم اول است و روش ترانس‌رکتال (TRUS) جزئیات دقیق‌تری می‌دهد. تفاوت، کاربرد و آمادگی هر دو روش را اینجا بخوانید.

سونوگرافی پروستات چیست و چرا دو روش متفاوت دارد؟

سونوگرافی پروستات چیست و چرا دو روش متفاوت دارد؟
برای بیشتر مردانی که به دلیل مشکلات ادراری یا بالا بودن PSA به سونوگرافی ارجاع می‌شوند، سونوگرافی ترانس‌ابدومینال (از روی شکم) کافی است و قدم اول محسوب می‌شود. سونوگرافی ترانس‌رکتال یا TRUS معمولاً زمانی انتخاب می‌شود که پزشک به جزئیات دقیق‌تر بافت پروستات یا راهنمایی برای نمونه‌برداری نیاز داشته باشد. پروستات غده‌ای کوچک به اندازه یک گردو است که درست زیر مثانه قرار گرفته و دور ابتدای مجرای ادرار را گرفته است. پشت آن هم رکتوم یا انتهای روده بزرگ قرار دارد. همین موقعیت باعث شده که بتوان پروستات را از دو مسیر دید: یکی از بالا و از پشت دیواره شکم، با کمک مثانه پر به‌عنوان یک پنجره صوتی؛ و دیگری از پشت، از داخل رکتوم که فاصله پروب تا پروستات فقط چند میلی‌متر است.
هر دو روش با امواج صوتی انجام می‌شوند، اشعه ندارند و نیازی به تزریق ماده حاجب ندارند. تفاوت اصلی در میزان نزدیکی پروب به غده است. هرچه پروب نزدیک‌تر باشد، می‌توان از پروب با فرکانس بالاتر استفاده کرد و تصویر جزئیات بیشتری نشان می‌دهد. به همین دلیل انتخاب بین این دو روش بیشتر به سؤالی بستگی دارد که پزشک می‌خواهد به آن جواب بدهد، نه به اینکه یکی همیشه از دیگری بهتر باشد.
اگر می‌خواهید با انواع دیگر تصویربرداری‌های آقایان هم آشنا شوید، مطلب سونوگرافی مردان و کاربردهای آن را بخوانید.

سونوگرافی ترانس‌ابدومینال پروستات چگونه انجام می‌شود؟

سونوگرافی ترانس‌ابدومینال پروستات چگونه انجام می‌شود؟
در سونوگرافی ترانس‌ابدومینال، بیمار به پشت روی تخت دراز می‌کشد و پزشک بعد از زدن ژل، پروب را روی قسمت پایین شکم، کمی بالاتر از استخوان شرمگاهی حرکت می‌دهد. شرط اصلی این روش پر بودن مثانه است؛ مثانه پر مثل پنجره‌ای عمل می‌کند که امواج از آن عبور می‌کنند و پروستات پشت آن بهتر دیده می‌شود. خود معاینه معمولاً بین ۱۰ تا ۲۰ دقیقه طول می‌کشد و دردی ندارد؛ فقط فشار پروب روی مثانه پر ممکن است کمی ناخوشایند باشد.

این روش چه اطلاعاتی می‌دهد؟

حجم پروستات: پزشک سه بعد غده را اندازه می‌گیرد و حجم تقریبی آن را بر حسب سی‌سی یا میلی‌لیتر گزارش می‌کند. این عدد برای پیگیری بزرگی خوش‌خیم پروستات (BPH) و تصمیم‌گیری درمانی کاربرد دارد.
باقیمانده ادرار بعد از تخلیه: بعد از اینکه بیمار ادرار می‌کند، مثانه دوباره بررسی می‌شود تا مشخص شود چه مقدار ادرار در آن باقی مانده است. باقیمانده زیاد می‌تواند نشانه انسداد خروجی مثانه باشد.
وضعیت مثانه و کلیه‌ها: ضخامت دیواره مثانه، وجود سنگ مثانه یا دیورتیکول و همچنین تورم کلیه‌ها (هیدرونفروز) که گاهی به دنبال انسداد طولانی ایجاد می‌شود، در همین جلسه قابل بررسی است.
سونوگرافی پروستات از روی شکم معمولاً بخشی از سونوگرافی شکم و لگن هم هست و در همان جلسه می‌توان سایر اندام‌ها را هم بررسی کرد.
محدودیت این روش هم روشن است: در افراد دارای اضافه وزن زیاد، وقتی مثانه به اندازه کافی پر نیست یا گاز روده زیاد است، تصویر پروستات واضح نخواهد بود. همچنین ساختار داخلی و نواحی مختلف پروستات از این مسیر به‌خوبی تفکیک نمی‌شوند.

سونوگرافی ترانس‌رکتال (TRUS) چه زمانی لازم می‌شود؟

در سونوگرافی ترانس‌رکتال یا TRUS، بیمار معمولاً به پهلو دراز می‌کشد و زانوها را به سمت شکم جمع می‌کند. پروبی باریک که با غلاف یک‌بار مصرف و ژل پوشانده شده، به آرامی از راه مقعد وارد می‌شود. چون پروب تقریباً چسبیده به پروستات قرار می‌گیرد، تصویر بسیار دقیق‌تری از بافت غده به دست می‌آید. بیشتر بیماران آن را کمی ناخوشایند توصیف می‌کنند، اما معمولاً دردناک نیست و چند دقیقه بیشتر طول نمی‌کشد.

کاربردهای اصلی TRUS

اندازه‌گیری دقیق حجم پروستات: وقتی برای محاسبه تراکم PSA (نسبت PSA به حجم غده) یا برنامه‌ریزی برخی درمان‌ها به عدد دقیق حجم نیاز است.
راهنمایی نمونه‌برداری (بیوپسی): اگر اورولوژیست به سرطان پروستات مشکوک باشد، نمونه‌برداری اغلب با هدایت سونوگرافی ترانس‌رکتال انجام می‌شود؛ گاهی هم تصاویر MRI با تصویر سونوگرافی ترکیب می‌شود (بیوپسی فیوژن).
بررسی آبسه پروستات و کیست‌ها: در عفونت‌های شدید پروستات یا وجود کیست‌های خط وسط، TRUS جزئیاتی نشان می‌دهد که از روی شکم دیده نمی‌شود.
ارزیابی ناباروری مردان: بررسی کیسه‌های منی و مجاری انزالی در برخی موارد کم بودن حجم مایع منی یا نبود اسپرم.
در کسانی که شقاق یا هموروئید دردناک دارند، اخیراً جراحی مقعد یا رکتوم انجام داده‌اند یا مشکل خاصی در این ناحیه دارند، باید قبل از نوبت‌گیری با پزشک صحبت شود تا روش مناسب انتخاب شود.

مقایسه سونوگرافی ترانس‌ابدومینال و ترانس‌رکتال پروستات

اگر بخواهیم این دو روش را خلاصه کنار هم بگذاریم، تفاوت‌ها این‌طور است:
  • راحتی: روش شکمی کاملاً غیرتهاجمی است؛ TRUS کمی ناخوشایندتر است ولی کوتاه است.
  • دقت تصویر پروستات: TRUS به دلیل نزدیکی پروب، جزئیات بافت و نواحی داخلی غده را بهتر نشان می‌دهد.
  • دقت حجم: هر دو حجم را تخمین می‌زنند؛ عدد TRUS معمولاً قابل اعتمادتر است، به‌خصوص در غده‌های بزرگ یا بیماران چاق.
  • بررسی مثانه و کلیه: روش شکمی برتری دارد، چون باقیمانده ادرار و کلیه‌ها را هم در همان جلسه نشان می‌دهد.
  • آمادگی: روش شکمی مثانه پر می‌خواهد؛ برای TRUS گاهی تخلیه روده با شیاف یا تنقیه سبک توصیه می‌شود.
  • نمونه‌برداری: فقط با روش ترانس‌رکتال (یا ترانس‌پرینه) ممکن است، نه از روی شکم.
پس جواب کوتاه سؤال این است: برای علائم ادراری، پیگیری بزرگی پروستات و چکاپ اولیه، سونوگرافی ترانس‌ابدومینال انتخاب منطقی و کافی است. وقتی سؤال پزشک دقیق‌تر می‌شود، مثلاً PSA بالا رفته، حجم دقیق لازم است یا قرار است بیوپسی انجام شود، نوبت سونوگرافی ترانس‌رکتال می‌رسد. در عمل نوع سونوگرافی را پزشک معالج در درخواست خود مشخص می‌کند.

سونوگرافی پروستات در بزرگی پروستات، PSA بالا و سرطان پروستات

سونوگرافی پروستات در بزرگی پروستات، PSA بالا و سرطان پروستات

بزرگی خوش‌خیم پروستات (BPH)

با بالا رفتن سن، بزرگ شدن پروستات بسیار شایع است و علائمی مثل تکرر ادرار شبانه، ضعیف شدن جریان ادرار و احساس تخلیه ناکامل ایجاد می‌کند. در این شرایط سونوگرافی شکمی با اندازه‌گیری حجم پروستات و باقیمانده ادرار، تصویر روشنی از وضعیت می‌دهد. حجم پروستات در مردان جوان معمولاً حدود ۲۰ تا ۲۵ سی‌سی است و با افزایش سن بیشتر می‌شود؛ البته بزرگی غده همیشه با شدت علائم هم‌خوانی ندارد.

بالا بودن PSA

PSA آزمایش خونی است که ممکن است در بزرگی خوش‌خیم، التهاب پروستات یا سرطان بالا برود. سونوگرافی به‌تنهایی نمی‌گوید علت بالا بودن PSA چیست، اما حجم غده را مشخص می‌کند و پزشک با کمک آن تراکم PSA را می‌سنجد.

سرطان پروستات

یک نکته مهم که بیماران معمولاً نمی‌دانند: سونوگرافی معمولی، چه شکمی و چه ترانس‌رکتال، ابزار اصلی تشخیص یا رد سرطان پروستات نیست. بسیاری از تومورهای پروستات در سونوگرافی ظاهر مشخصی ندارند. امروزه در صورت شک به سرطان، پزشک معمولاً MRI چندپارامتری پروستات و سپس نمونه‌برداری را درخواست می‌کند و نقش TRUS بیشتر هدایت سوزن بیوپسی است. پس یک سونوگرافی «طبیعی» به معنای منتفی بودن سرطان نیست و تصمیم نهایی با اورولوژیست است.

آمادگی قبل از سونوگرافی پروستات

آمادگی برای هر روش متفاوت است و بهتر است هنگام نوبت‌گیری، دستور دقیق مرکز را بپرسید. به‌طور کلی:

آمادگی سونوگرافی ترانس‌ابدومینال

مثانه پر: معمولاً حدود یک ساعت قبل از نوبت، چهار تا پنج لیوان آب بنوشید و تا پایان معاینه ادرار نکنید. اگر مثانه خیلی پر شد و نتوانستید تحمل کنید، کمی تخلیه کنید و به پرسنل اطلاع دهید.
ناشتایی: برای پروستات به‌تنهایی لازم نیست؛ اما اگر سونوگرافی کامل شکم هم درخواست شده، چند ساعت ناشتایی لازم می‌شود.

آمادگی سونوگرافی ترانس‌رکتال

تخلیه روده: در برخی مراکز استفاده از شیاف یا تنقیه سبک چند ساعت قبل از معاینه توصیه می‌شود تا رکتوم خالی باشد.
داروهای رقیق‌کننده خون: اگر قرار است همزمان نمونه‌برداری انجام شود، درباره داروهایی مثل آسپرین، وارفارین یا سایر ضدانعقادها حتماً با پزشک خود هماهنگ کنید و آن‌ها را خودسرانه قطع نکنید.
مدارک: نسخه پزشک، جواب PSA و سونوگرافی‌های قبلی را همراه داشته باشید تا مقایسه ممکن باشد.

جمع‌بندی؛ کدام سونوگرافی پروستات برای شما مناسب است؟

جمع‌بندی؛ کدام سونوگرافی پروستات برای شما مناسب است؟
سونوگرافی ترانس‌ابدومینال و ترانس‌رکتال رقیب هم نیستند؛ هر کدام جای خودش را دارد. برای شروع بررسی علائم ادراری و پیگیری بزرگی پروستات، روش شکمی ساده، سریع و کافی است. وقتی پزشک به حجم دقیق، جزئیات بافت یا هدایت نمونه‌برداری نیاز دارد، TRUS انتخاب بهتری است. اگر نمی‌دانید کدام را باید انجام دهید، به درخواست پزشکتان نگاه کنید یا قبل از مراجعه با مرکز تماس بگیرید.
مرکز تصویربرداری راد با ارائه سونوگرافی در بلوار کشاورز تهران و حضور پزشک متخصص، سونوگرافی پروستات و مجاری ادراری را با دستگاه‌های به‌روز انجام می‌دهد. دریافت مشاوره و رزرو نوبت در مرکز ما به‌سادگی از طریق دکمه دریافت نوبت یا تماس با شماره 02166126561 امکان‌پذیر است.

منابع
radiopaedia.org
radiopaedia.org

سوالات متداول

بیشتر افراد آن را کمی ناخوشایند یا همراه با احساس فشار توصیف می‌کنند، اما معمولاً دردناک نیست. پروب باریک است، با ژل پوشانده می‌شود و معاینه چند دقیقه بیشتر طول نمی‌کشد. اگر هموروئید یا شقاق دردناک دارید، پیش از معاینه به پزشک بگویید.

معمولاً توصیه می‌شود حدود یک ساعت قبل از نوبت چهار تا پنج لیوان آب بنوشید و تا پایان معاینه ادرار نکنید. مقدار دقیق را هنگام نوبت‌گیری از مرکز بپرسید.

سونوگرافی ممکن است ناحیه مشکوکی نشان دهد، اما ابزار اصلی تشخیص یا رد سرطان پروستات نیست. در صورت شک، پزشک معمولاً MRI پروستات و نمونه‌برداری را درخواست می‌کند.

در مردان جوان حجم پروستات معمولاً حدود ۲۰ تا ۲۵ سی‌سی است و با افزایش سن بیشتر می‌شود. تفسیر عدد حجم باید همراه با علائم، معاینه و PSA توسط پزشک انجام شود.

برای بررسی پروستات به‌تنهایی ناشتایی لازم نیست. اگر سونوگرافی کامل شکم و لگن هم درخواست شده باشد، معمولاً چند ساعت ناشتایی توصیه می‌شود.